Kültür ve Sanat

Havuzun kültür ve sanat tarafında 206 kart var ve bu bölge, zorluk piramidi ters duran bölgelerden biri. Kartların 56'sı uzman seviyesinde, 61'i zor. Buna karşılık en kolay iki seviyede toplam 31 kart bulunuyor — en alt basamakta ise yalnızca dört tane: dans, resim, şarkı, sinema.

Havuzun genelinde tablo tam tersi. Beş binden fazla kartın en kolay seviyesinde 775 kart var, yani yaklaşık yüzde on beşi. Kültür ve sanat bölgesinde bu oran yüzde iki. Bu kategoriye girdiğinizde oyunun zorluk hissi bir anda değişiyor ve bunun sebebi kelimelerin karmaşıklığı değil: burası, masadaki kimsenin kelimeyi hiç duymamış olmasının normal karşılandığı tek yer.

Tek etiketin altındaki dört ayrı dünya

Bu bölge tek bir konu değil, birbirine hiç benzemeyen öbeklerin toplamı. Kart geldiğinde hangi öbekte olduğunuzu anlamak, kalan saniyeleri belirliyor:

• Müzik — 87 kart. En kalabalık öbek ve neredeyse tamamı çalgı, ses ya da makam adı: ney, ud, zurna, bağlama, kemençe, tulum, klarnet, obua, fagot, korno, mandolin. Beş kart da opera sesi adı: soprano, tenor, bariton, alto, mezzo.
• Edebiyat — 49 kart. Bir ucunda masal, şiir, roman, bilmece, atasözü; öbür ucunda tamamen okul terimi olan alegori, aliterasyon, telmih, mübalağa, manzum, mensur.
• Sanat ve zanaat — 56 kart. Müze, çizim, renk gibi gündelik kelimelerle ebru, çini, tezhip, nakkaş, vitray, hattatlık gibi geleneksel sanat sözcükleri aynı öbekte.
• Karma öbek — 14 kart. Dans, resim, sergi, heykel, konser, tiyatro gibi hangi dala ait olduğu belirsiz kelimeler.

Aile adının yasaklanması

Bu bölgenin en belirleyici deseni şu: kartın ait olduğu ailenin adı, yasak listesinin ilk sırasında duruyor. Havuzda 16 kartta üfleme kelimesi yasak — ney, zurna, obua, fagot, korno, mey, sipsi, tulum ve diğerleri. Yani bir nefesli çalgı kartı geldiğinde onun nefesli olduğunu söyleyemiyorsunuz.

Aynı şey makamlarda daha da sert. Bu bölgede makam kelimesinin yasak olduğu beş kart var: rast, saba, hicaz, uşşak, şahnaz. Beşinde de makam, Türk, müzik ve klasik kelimeleri kapalı. Uşşak ile şahnaz kartlarının beş yasağı da birebir aynı. Yani bu iki kart, oyunun kurallarına göre tamamen aynı iki karttır; ayırt edici tek şey kelimenin kendisi ve o da söylenemez.

Bu desenin pratik sonucu net: bu bölgede sınıflandırma yoluyla anlatmaya çalışmak neredeyse hep duvara çarpıyor. Çalgı kartlarında işe yarayan tek yol, aletin fiziksel görüntüsü ve nerede duyulduğu. Zurna kartında davul, tören ve düğün de kapalı olduğu için ses kelimesi bile elinizde kalmıyor. Ama sesi taklit etmek hiçbir kartta yasak değil ve bu bölgede en çok işe yarayan şey o.

Tezhip ve minyatür aynı yerde değil

Geleneksel Türk sanatları bu bölgenin en görünür yüzü ama hepsi aynı zorlukta değil. Minyatür zor seviyede, tezhip ise uzman seviyesinde — bir basamak fark ve fark yasak listelerinden geliyor.

Minyatür kartında küçük, resim, Osmanlı ve detay kapalı; yine de elinizde bir görüntü var, çünkü kelimenin gündelik bir anlamı da bulunuyor. Tezhip kartında ise altın, süsleme, kitap, Osmanlı ve sanat birden kapalı; kelimenin gündelik hiçbir karşılığı olmadığı için elinizde kalan tek şey nerede görüldüğü — eski bir el yazmasının kenarındaki işlemeler.

Aynı çift ebru ve çinide de var. Ebru kartında kâğıt, su, boya ve desen kapalı ama süreç anlatılabiliyor; çini kartında ise İznik ve Kütahya da yasak olduğu için coğrafi çıpa gidiyor. Bu bölgede zorluğun ölçüsü, kelimenin ne kadar bilindiği değil, yasaklardan sonra geriye kaç yol kaldığı.

Zanaat kartları ve usta–çırak kilidi

Sanat öbeğinin önemli bir kısmı aslında zanaat: ayakkabıcı, boyacı, demirci, kuyumcu, camcı, saatçi, saraç, çömlek, seramik, dokuma, oya, tezgâh. Bunlar müzeye değil, çarşıya ait kelimeler ve masada çok daha hızlı geçiyorlar, çünkü hepsinin görünür bir karşılığı var.

Bu öbekte küçük bir kilit var: usta, çırak ve kalfa üçü de ayrı kart ve birbirlerini yasaklıyorlar. Usta kartında çırak yasak, çırak kartında usta yasak, kalfa kartında ikisi birden. Üçünü de anlatmanın tek yolu, aradaki sıra fikrini kelimeleri kullanmadan kurmak: işi yeni öğrenen, öğrenmiş ama henüz kendi dükkânı olmayan, yıllardır yapan.

Meslek kartlarının çoğunda ayrıca ürünün adı da yasak — ayakkabıcı kartında ayakkabı, camcı kartında cam, saatçi kartında saat. Geriye kalan ortak yol tamir fikri, ama o da bu üç kartın üçünde birden kapalı. Bu kartlarda en hızlı çözüm dükkânı tarif etmek: içeride ne asılı, elinde ne var, masada hangi alet duruyor.

Bu kartlarda ne işe yarar?

• Aileyi söylemeye çalışmayın. Nefesli, telli, makam, edebiyat sanatı — bu üst başlıkların hepsi çoğu kartta zaten yasak. Doğrudan görüntüye ya da sese gidin.
• Sesi taklit edin. Çalgı kartlarında bu, kategorinin en güçlü aracı ve hiçbir yasak listesi taklidi engelleyemiyor.
• Nerede görüldüğünü anlatın. Tezhip, nakkaş, vitray, fresk gibi kartlarda tanım vermek işe yaramıyor; o şeyin hangi yüzeyde durduğunu söylemek yarıyor.
• Uzman kartlarında pas geçmeyi erken düşünün. Bu bölgede 56 uzman kart var ve çoğunda tahmin edenlerin kelimeyi hiç duymamış olma ihtimali yüksek. Süreyi bir kartta harcamak, sonraki üç kartı kaybettirir.

İlgili kategoriler ve rehberler

Sahne ve gösteri tarafı film ve sahne kategorisiyle komşu — opera, tiyatro ve bale kelimeleri iki etiket arasında gidip geliyor. Kartların birbirini yasaklaması sorununun en yoğun hâli yemek kategorisinde. Bilinmeyen kelimeyle bilinmeyen referans arasındaki farkı görmek isterseniz Türkiye'den yerler iyi bir karşılaştırma. Türkçenin kelime oyunlarındaki yapısını Türkçenin eğlence yüzü yazısında anlattık.

Örnek kelimeler

Bir oyun turunda bu temadan görebileceğiniz kelimelere örnekler: